KPSS Coğrafya Türkiye’nin Özel Konumu

TÜRKİYE’NİN ÖZEL KONUMUNUN SONUÇLARI
٠    Üç tarafı denizlerle çevrili bir yarımada ülkesidir.
•    Asya ile Avrupa arasında olup önemli karayollarının birleştiği yerdedir.
٠    Hem Asya’da hem Avrupa’da toprakları vardır.
٠    Alp-Himalaya kıvrım sisteminde yer alır.
٠    Genç oluşumlu yüksek, dağlık bir ülkedir.
٠    Akarsuların enerji potansiyeli yüksektir.
٠    Akarsular derin vadiler içerisinde akarlar.
٠    Aynı anda yer şekillerinin çeşitliliğine bağlı olarak farklı iklim özellikleri görülür.
٠    Yükselti batıdan doğuya gidildikçe artar.
*    Sıcaklık batıdan doğuya gidildikçe azalır.
٠    Kar ve don olayları doğuya gidildikçe artar.
٠    Petrol ülkelerine yakındır.
٠    Yer altı kaynakları çok çeşitlidir.
٠    Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayan önemli boğazlara sahiptir.
٠    Engebeli ve yüksek bir ülke olduğundan gerçek alanı ile izdüşüm alanı arasındaki fark fazladır.
٠    Batı kıyılarında yer alan dağlar kıyıya dik uzanır.
٠    Ege kıyılarında girinti çıkıntı fazladır.
٠    Biri büyük (Anadolu), diğeri küçük (Trakya) olmak üzere iki yarımada ve adalardan oluşur.
٠    Dağların çoğunun uzanış yönü doğu-batıdır.
٠    Ulaşım doğu-batı doğrultusunda kuzey-güney doğrultusuna nazaran daha kolaydır.

KPSS Coğrafya Boylam Konu Anlatımı

Boylam

Herhangi bir noktanın başlangıç meridyenine olan en yakın mesafenin karşılığı olan merkez açının değeridir.
Örn: İstanbul Ayasofya Müzesinin boylamı: 28°, 58′, 59″ doğudur.
Ekvatora olan kuş uçuşu uzaklıkları, Kutuplara olan kuş uçuşu uzaklıkları, Çizgisel hızları (Güneş önünden, geçiş hızları),
Alacakaranlık süreleri,
Kutup yıldızını görüş açıları (Yalnızca KYK’ de),
Öğle vakti güneş ışınlarını alma açıları, Gece-gündüz süreleri,
Gece-gündüz süre farkları,
Bulundukları iklim kuşakları, aynıdır.

Yerel saatleri, öğle vakitleri ve başlangıç merid-yenine olan açısal uzaklıkları eşittir.

2)    ÖZEL KONUM
Bir yerin, kıtalara, okyanuslara, denizlere, boğazlara ve komşu ülkelere, yükselti ve yerşekillerine, yeraltı ve yerüstü zenginliklerine göre konumudur. Bir yerin özel konumu sorulduğunda matematik konumu İle ilgili özellikler haricindeki her şey ele alınır.

Özel Konum İkiye Ayrılır
1)    Jeopolitik Konum: Bir ülkenin coğrafi konumu, büyüklüğü, şekli, arazi yapısı, iklimi ve doğal kaynaklarının milletlerarası politikada oynadığı role denir.
Öm : Türkiye’nin Asya Avrupa ve Afrika’nın birbirine en çok yaklaştığı yerde olması.
2)    Jeostratejik Konum: Bir ülkenin bulunduğu yerin askeri, siyasi, ekonomik vb. açıdan oynadığı role denir.
Örn : Türkiye’nin Ortadoğu petrol kaynaklarına yakın olması

 

KPSS Coğrafya Enlemler Konu Anlatımı

ENLEMLER

Dönenceler arasında kalan enlemlere alçak enlemler, dönenceler ile kutup daireleri arasında kalan enlemlere orta enlemler, kutup daireleriyle kutup noktaları arasında kalan enlemlere ise yüksek enlemler denir.
Enlem faktörüne bağlı olarak değişen şeyler deyince akla ekvatordan kutuplara gidildikçe değişim gösteren maddeler akla gelir.
Bazı enlem derecelerine özel isimler verilmiştir; 23.27’ Kuzey enlemi Yengeç Dönencesi 23.27’ Güney enlemi Oğlak Dönencesi 66.33’ Kuzey enlemi Kuzey Kutup Dairesi 66.33’ Güney enlemi Güney Kutup Dairesi 90. Kuzey enlemi Kuzey Kutup Noktası 90° Güney enlemi Güney Kutup Noktası
Aynı Enlem Üzerinde Yer Alan Noktaların:

Enlem yeryüzünde:
٠    Güneş ışınlarının düşme açısını.
٠    Işınların atmosferde tutulma miktarını,
٠    Güneşin ufuk düzlemi üzerindeki yüksekliğini,
٠    Cisimlerin gölge boylarını,
٠    Gece-gündüz sürelerini,
٠    Gece-gündüz süre farklarını,
٠    Sıcaklığı,
٠    İklimi,
٠    Kalıcı kar sınırını,
٠    Orman üst sınırını,
٠    Tarım üst sınırını,
٠    Deniz sularının tuzluluğunu,
٠    Bitki örtüsünü,
٠    Hayvan türlerini,
٠    Toprak türlerini,
٠    Tarım ürünlerini,
٠    Akarsu rejimlerini,
٠    İnsanların yerleşme ve yaşam biçimlerini etkiler.

KPSS Coğrafya Meridyen ve Özellikleri Konu Anlatımı

Meridyen ve Özellikleri

Paraleller ekvatora paralel hayali çemberlerdir.
180 derecelik meridyen yayı birer derece aralıklarla
180 parçaya bölünmüş ve bu noktalardan 180 tane
paralel çizilerek paraleller oluşturulmuştur.

٠    Başlangıç paraleli (0°) ekvatordur. Ekvator kutuplara eşit uzaklıkta en büyük paraleldir.
٠    Paraleller doğu-batı yönünde uzanırlar.
٠    Ekvator hariç 90 tane kuzey, 90 tane güneyde olmak üzere toplam 180 tanedirler.
٠    Paralel dereceleri kutuplara gidildikçe büyür, (kutuplar 90°)
٠    Boyları kutuplara gidildikçe daralır. Kutuplarda sıfır olur.
٠    Ardışık iki paralel arası en kısa mesafe her yerde 111 km dir.

Bir kutuptan diğerine uzanan hayali yarım daire-lerdir. Ekvator dairesi (360°) birer derece aralıklarla 360 parçaya bölünmüş ve her bir dereceden bir meridyen yayı geçirilmiştir.
٠    Başlangıç Meridyeni (0°) İngiltere’nin Greenvvich Gözlemevinden geçen meridyendir.
٠    Meridyenler kuzey – güney yönünde uzanırlar.
٠    180 tane doğu, 180 tane batıda toplam 360 tanedirler.
٠    Meridyen dereceleri başlangıç meridyeninden do-ğuya ve batıya gidildikçe büyür. (180. ortak meridyendir.)
٠    Boyları birbirine eşittir. Bütün meridyenler kutup-larda birleşirler.
٠    Ardışık iki meridyen arası zaman farkı her yerde
4 dakikadır.
٠    Meridyenler arası uzaklık ekvatordan kutuplara gidildikçe azalır.
Ekvator’da iki meridyen arası uzaklık 111 km, Dönencelerde yaklaşık 100 km,
Türkiye’de yaklaşık 85 km,
Kutup dairelerinde ise 47 km ye düşer. Kutuplarda iki meridyen arası sıfır km olur. Ancak aynı paralel üzerinde meridyenler arasındaki uzaklık sabittir. Örn, Ekvator’da ardışık iki meridyen arası her yerde 111 km dir.
٠    Bir meridyenin tam karşısındaki meridyene o me-ridyenin anti meridyeni denir.
٠    Aralarında 180. fark olur.
Örn: 20° doğu meridyeninin anti meridyeni 160° batıdır. 100° batı meridyeninin anti meridyeni 80° doğudur.
٠    Aynı meridyen üzerinde bulunan tüm noktaların yerel saatleri ve öğle vakitleri aynıdır.
1    derece (٠) = 60 dakika (‘) 1 dakika = 60 saniye O dir.
Öm: İstanbul Ayasofya Müzesinin enlemi; 41°, 00’, 16″ kuzeydir.

KPSS Coğrafya Geçmişte Haritacılık Konu Anlaımı

GEÇMİŞTE HARİTACILIK

Yapılan araştırmalara göre harita kabul edilebilecek tarihteki ilk çizimler Tarih Öncesi Çağların Ortaçağ Dönemine (M.Ö. 10000-8000) kadar uzanmaktadır.
Yeryüzünün yalnızca nehir, dağ, yol gibi birkaç ayrıntısını gösteren harita sayılabilecek ilk çizimler ilkel çizimlerdir. Bunlar tarih öncesi çağı haritalarıdır. Tarih öncesi çağı haritaları, mağara duvarı, kayalar, çanak çömlek yüzeyi, deri, post gibi zeminler üzerine çizilmiştir. Tarih Öncesi Çağlara ait ülkemizde ilk harita Çatalhöyük’te bulunmuştur. Çatalhöyük, Orta Anadolu’da Konya il merkezinin güney doğusunda iki höyük üzerine kurulmuş olan Cilalı Taş Çağı yerleşim yerinin adıdır. 1960’lı yıllarda yapılan kazılar sırasında aralarında Çatalhöyük haritasının da yer aldığı bir çok önemli ve özgün eserler ortaya çıkarılmıştır. New York’ta bulunan Dünya Anıtlar Vakfı, Çatalhöyük’ü dünyanın koruması gereken 30 tarihsel mirası arasına almıştır.
İlk Türk Dünya Haritasını, Kaşgârîı Mahmud XI. yüzyılda yazmış olduğu Divari-ü Lugat’ü-Türk adlı eserine ilave etmiştir. Bu eserde Türk Dünya Haritasında, Türklerin yaşadığı bölgeler ile, bunların ilişkide bulundukları bazı ulus ve ülkeler göste-rilmiştir. Bu harita Orta Asya’nın büyük bir kısmını, Çin ve Kuzey Afrikayı içermektedir. Batı yönünde, Volga nehrine dayanmaktadır. Dünyanın tepsi gibi düz, ancak yuvarlak olduğu kabul edilen bu harita bir kroki özelliğindedir.

Bu haritada dağlar kırmızı, denizler yeşil, kumluk sahalar sarı, ırmaklar mavi renklerle gösterilmiştir. Haritanın ana merkez noktasını Türk hükümdarlarının oturdukları Balasagun şehri teşkil etmektedir.

Diğer coğrafi adlandırmalar, yer adları ve ülkeler de. haritanın merkezine göre ayarlanmıştır. Yönler eski Türk geleneğine uygun olarak Orhun Kitabelerindekine paraleldir. Buna göre haritanın esas yön alma noktasını, doğu teşkil etmiştir. Türk- lerin ilgisi bulunmadığı alanlar ve uluslar, haritada yer almamıştır.
OsmanlI İmparatorluğu döneminde gerçek an-lamda haritacılık Pirî Reis ile başlar. Pirî Reis’in Kitab-ı Bahriye adlı eseri bir Türk’ün meydana getirdiği Dünyada en önemli denizcilik eseri olarak kabul edilmektedir. Dünya haritası ve Kuzey Amerika haritası’nın çizimlerindeki isabet ve projeksiyon sistemindeki mükemmellik, Dünya’da büyük hayranlık ve hayret uyandırmaktadır. Pirî Reis bir kartoğraf ve deniz bilimleri üstadı olmasının yanı- sıra OsmanlI deniz tarihinde önemli izler bırakmış bir denizcidir: 1465-1470 yıllarında Gelibolu’da doğmuş burada yetişmiştir.

KPSS Coğrafya Haritalardan Profil Çıkarma Konu Anlatımı

E)HARİTALARDAN PROFİL ÇIKARMA

Profil izohips yöntemiyle çizilmiş haritalardan bir doğru boyunca çıkarılır. Profil çıkarılırken şu işlemler yapılır;

– Haritada profil çıkarılacak noktalar arası bir doğruyla çizilir.
– Yükselti ölçeği hazırlanır.
– İzdüşümlerin alınacağı yatay doğrular yükselti ölçeğinde eşit yükseltideki yerlere indirilir.
– Noktalar birleştirilir.

Hipsografik eğri, yeryüzünde en yüksek yerle, en derin çukurun birleştirildiği grafiktir.

Haritalardan faydalanarak: bir yerin dünya üzerindeki yeri ve önemi hakkında bilgi saliibi olabiliriz, yerel saat hesapları yapabiliriz, diğer ülkelere göre konumu belirleyebiliriz. Çimdi coğrafi konumun ne olduğunu ve hangi alt gruplara ayrıldığını işleyelim.

COĞRAFİ KONUM

Herhangi bir yerin dünya üzerindeki yeri ve öneminin belirlendiği konumdur. Coğrafi konum ikiye  ayrılır:

1) Matematik Konum

2) Özel Konum

1) MATEMATİK KONUM

Her hangi bir yerin başlangıç meridyenine ve ekvatora göre konumudur. Başlangıç meridyeni, 180° UJ meridyeni ve ekvator dünyâyı dört eşit yarim küreye bölmektedir
Matematik konum enlem, boylam, paralel ve meridyen cinsinden ifade edilir. Enlem genel olarak paralel, boylamda meridyenle ayni anlamda kullanılır. Gerçekte olmayan paralel ve meridyenler haritacılıkta önemli faydalar sağladığından var kabul edilir. Bir üIkenin matematik konumu dendiği zaman, ülkenin en kuzeyinden en güneyinden geçen paralellerle en doğu ve en batışında geçen meridyenler dikkate alınır.

Yukarıda haritada yer alan Brezilya’nın matematik konumunu yaklaşık olarak bulalım.
4° Kuzey – 33. Güney Paralelleriyle 36° Batı – 74° Batı Meridyenleri arasındadır. Enlem: Herhangi bir yerin başlangıç paraleli olan Ekvator’un odak noktasına olan uzaklığının derece, dakika ve saniye cinsinden ifadesidir.

KPSS Coğrafya Harita Bilgisi-Coğrafi Konum Konu Anlatımı

DİK YAMAÇ : İzohipslerin sık geçtiği eğimin fazla olduğu yerlerdir.

SIRT: İzohipslerin “V” şeklini aldığı V’nin sivri ucuna doğru yükseltinin azaldığı alanlardır.

BOYUN : İki tepe arasında kalan kesimdir.

BOĞAZ : İki kara parçası arasında uzanan dar alanlardır.

VADİ: Akarsuyun içerisinde aktığı yatağıdır. İzohips haritalarında vadiler “V” şeklini alır. “V” nin sivri ucu yukarıyı gösterir.

DELTA : Gelgit etkisinin az olduğu alanlarda akarsuların getirdiği alüvyonların deniz içlerine doğru biriktirmesiyle oluşan çıkıntılardır.

ÇUKUR: Etrafına göre alçakta kalan yerlerdir. İzohips haritalarında İçe doğru ok işareti İle gösterilirler. Okun başladığı yerden bittiği yere kadar çukurluk devam eder.

KIYI ÇİZGİSİ: Deniz kıyısında yer alan sıfır metre eğrisini oluşturan kesimdir.

ADA: Her tarafı sularla çevrili kara parçasıdır. Haritada iki ada görülmektedir.
Harita Bilgisi – Coğrafi Konum

D) HARİTALARDAN EĞİM BULMA Topoğrafya haritalarından yararlanarak, herhangi bir yamacın eğimi yüzde (%) ya da binde (%o) olarak hesaplanabilir. Önce seçtiğimiz iki nokta arasındaki kuş uçuşu uzaklıktan, gerçek uzaklık harita ölçeğinden yararlanarak hesaplanır. Daha sonra izohipsler arasındaki yükselti farkından yararlanarak yamacın yükselti farkı bulunur. Son olarak da bulduğumuz verileri aşağıdaki formülde yerlerine koyarak eğimi buluruz.
Yükselti farkı (h) x Oran

 

KPSS Coğrafya Harita Bilgisi-Coğrafi Konum Konu Anlatımı

Harita Bilgisi – Coğrafi Konum
Türkiye fiziki haritasında yeşil renk ve tonlarının en fazla görüldüğü bölge, yükseltinin en az olduğu Marmara Bölgesidir. Kahverengi renk ve tonlarına ise en fazla yükseltinin en fazla olduğu Doğu Anadolu Bölgesinde rastlanır.

b) Tarama Yöntemi: Yer şekilleri çizgilerle taranarak ifade edilir. Eğimin fazla olduğu yerlerde çizgiler kısa ve sık, eğimin az olduğu yerlerde ise uzun ve seyrektir. Çizgiler arasındaki açıklık daima boylarının
1/4 ü kadardır.
c) Kabartma Yöntemi:

Bu yöntemle yapılan haritalar tabiatın bir marketi görünümündedir. Yardımcı ifade aracı olarak renkler kullanılır. Yatay ve düşey ölçeklidirler. Düşey ölçekle yükseltiler hesaplanabilir. Kabartma metoduyla yer şekilleri gerçeğe daha yakın gösterilir.

Yer şekillerinin küçük bir kesitini, kabartma yön-temiyle gösteren haritalara blokdiyagram denir.

d) Gölgeleme Yöntemi: Güneş ışınlarının 45° açılarla geldiği düşünülerek karanlıkta kalan yerlerin koyu, aydınlık yerlerin ise açık renklerle ifade edildiği haritalardır. Fiziki haritalarda gölgeleme yönetiminin kullanılması yer şekillerinin daha canlı olmasını sağlar.
e) İzohips Yöntemi: Deniz seviyesinden eşit yükseklikte noktaların birleştirilmesiyle çizilen iç içe kapalı eğrilerdir.

KPSS Coğrafya İZOHİPSİN ÖZELLİKLERİ Konu Anlatımı

İZOHİPSİN ÖZELLİKLERİ

Sıfır (0) metre eğrisi deniz seviyesi ve kıyı çizgi­sini gösterir.

Aynı eğri üzerinde bulu­nan noktaların yükselti­leri aynıdır.

En içteki eğri en yüksek değerli eğridir.

 

Eşit yükselti aralıklarıyla çizilirler. Aralık değeri ölçekle ters orantılıdır. Ölçek büyüdükçe izohips aralığı küçülür.

  • Eğim fazladır.
  • Ulaşım zordur.
  • Akarsuların akış hızı fazladır.
  • Akarsuların enerji potansiyelleri fazladır.

İzohipslerin çakıştığı çok dik yamaçlarda özel işaretler kullanılır.
İzohipsler akarsuların olduğu yerlerde “V” şeklini alırlar. “V” nin sivri ucu kaynağı gösterir. Açık ucu ise akarsuyun akış yönünü gösterir.
Akarsuyun iki kenarındaki yükselti değerleri aynıdır.
Birbirini çevrelemeyen iki eş yükselti eğrisinin yükselti değerleri aynıdır.
İzohipslerin sık geçtiği yerlerde

1)Eğim fazladır.
2)Ulaşım zordur.
3)Akarsuların akış hızı fazladır.
4)Akarsuların enerji potansiyelleri fazladır.
5)Akarsuların aşındırma güçleri fazladır.
6)Akarsuların derine aşındırması fazladır.
7)Kıyıda İse kara sahanlığı (0-200m derinlik) dardır.
Eş derinlik eğrilerine izobat denir. Derinliğin birden arttığı kıyılarda izobatlar sık geçer.
Olcek
1/25.000
1/50.000
1/100.000
1/250.000
1/500.000
izohipslerin sık geçtiği yerlerde eğim fazla (dik ya¬maç), seyrek geçtiği yerlerde ise eğim azdır, (ova) izohipsler de nokta bir yükseltiyi ifade eder, (doruk) Çevresine göre çukurda kalan yerler içe doğru bir ok işaretiyle gösterilirler. Çukurluk okun başladığı yerden bittiği yere kadar devam eder. Örn: krater çukuru.

KPSS Coğrafya Haritaların Faydaları Konu Anlatımı

 

HARİTALARIN FAYDALARI

Harita bir ülkenin kartvizitidir. Haritanın araziyi doğru olarak temsil etmesinin yanında bir çok pro­je çalışmalarında altlık olarak kullanılması, bir çok işlemlerde el atılan ilk gereksinimlerden biri olması ve haritasız hiç bir teknik projenin yapılamaması ve yürütülememesi haritanın ne denli önemli bir araç olduğunu göstermektedir.

Aşağıda haritaların yararlı olduğu bazı alanlar sıralanmıştır

  • Yurt savunması ve güvenliğin sağlanması.
  • Coğrafi olayların dağılışı,
  • Sınır anlaşmazlıklarının çözümlenmesi,
  • Ulaşım sorunlarının azaltılması,
  • Baraj yerlerinin seçimi, inşaatı ve gerekli teknik ve } parasal durumun, su örtüsünün ve dolayısı ile su

altında kalacak ve sulanacak alanın ve parsellerin saptanması,

  •  Arazi düzenleme çalışmaları, arazi tapulaştırılması, birleştirilmesi veya ayrımının bilimsel, ekonomik, en uygun ve duyarlı biçimde yapılması,
  • Toprak reformunun uygun, geçerli ve öncelikle gerçekleşmesinin sağlanması,
  • Kara ve demir yolu geçitlerinin seçiminde ve ya­pımın da teknik ve parasal hesaplarında uygun, bilimsel ve ekonomik yolun seçiminin sağlanması,
  • Hava alanlarının seçiminde ve yapımında en tek­nik ve uygun durumun saptanması,
  • Orman sınırlarının saptanması,
  • İmar planlarının düzenlenmesi ve uygulanması,
  • Turistik alanlarda yatırım yapılabilmesi ve değerlendirilebilmesi,
  • Turistik gezilerin yapılabilmesi için şehir planları ve kırsal alanlarda güzel manzaralı gezi rotaları­nın düzenlenmesi,
  • Çevre düzenlenmesi vb. alanlarda haritalardan ya­rarlanılır.